Շուշիում վիրավորված լրագրող Լեւոն Արզանով․ Ես հազիվ զսպեցի արցունքներս, երբ փոքրիկ երեխան օգնում էր վիրավորներին

Ռուսաստանցի ռազմական լրագրող, «Ռուսաստանի սպաներ» պորտալի հատուկ թղթակից Լեւոն Արզանովը, ով վիրավորվել է Շուշիի տաճարի կրկնակի հրթիռային գնդակոծության ժամանակ, «Հանրային լրատվական ծառայության» հետ կիսվել է այս սարսափելի իրադարձությունների իր հիշողություններով:

«Առաջին գնդակոծության պահին այնտեղ հավատացյալներ կային: Բայց հետո մեր նախնիները դարերի համար են կառուցել այն: Կարծում եմ, որ մեր «քաջարի ադրբեջանցի ընկերները» հույս ունեին մեկ հրթիռային հարվածով ոչնչացնել տաճարը: Բայց, բարեբախտաբար, նրանք միայն վնասեցին աղյուսե պահոցը, այնտեղ անցք բացեցին: Եվ մարդիկ միայն վիրավորվել են, ոչ ոք չի զոհվել:

Երբ տեղ հասանք, քահանան, չեմ հիշում նրա անունը, կարգի էր բերում եւ մաքրում ապակիները: Մենք նրանից հարցազրույց վերցրեցինք տաճարի մոտ: Ի դեպ, կարծում եմ, որ այս պահը հիանալի տեսավ այն ԱԹՍ-ի օպերատոր-հաղորդիչը, որը կրակեց մեզ վրա: Չէ որ հարված հասցնելուց առաջ դիտարկում են շրջակայքը եւ նայում են:

Ավելին, ես համոզված եմ, որ հարված հասցնելու հրամանը սովորական օպերատորը չի տալիս։ նա հարցնում է հրամանատարին՝ արժե՞ զինամթերք ծախսել որոշակի թիրախի վրա, թե ոչ: Նման կառույցներում սա սովորական պրակտիկա է: Անշուշտ նա հարցրել է, ասել է, որ լրագրողներ են եկել, եւ սկսեցին աշխատել: «Արժե՞ նրանց վրա կրակել»: Եվ ստացավ պատասխան: Դա նշանակում է, որ մենք երեքով տանկ արժենք, քանի որ հարվածեցին եւ չափսոսացին մեզ վրա հրթիռ ծախսել: Հարվածը հասցվեց հենց նույն տեղում»,- պատմել է նա:

«Անհրաժեշտ է այս պատերազմի ստուգաբանությունը Ադրբեջանի կողմից հասկանալ: Ինչու, օրինակ, ամբողջ քաղաքից Շուշայում նրանք գրոհեցին միայն երեք թիրախ՝ հիվանդանոցը, տեղի մշակութային կենտրոնը եւ եկեղեցին: Ստեփանակերտում նրանք պարզապես հրապարակներին են հարվածում, կոպիտ ասած: Շուշին նրանք ոչնչացնում էին բարձր ճշգրտության արկերով: Ահա եւ ամբողջ ձեռագիրը է: Բնակչությանը բարոյահոգեբանական հարված հասցնելու հիմնական տեղերը: Հետապնդվում է հենց այդ նպատակը: Այսինքն, կոպիտ ասած, մշակույթ, առողջություն եւ հավատ: հենց նրանց էլ հասցվում են այդ հարվածները: Թեեւ ես կասեմ, որ նույն Շուշիում, տաճարից բացի, կա նաեւ երկու մզկիթ, որոնք մի ժամանակ վերականգնվել են հայերի կողմից: Եվ դրանք ոչ ոք չի ոչնչացրել»:

«Կար միայն մեկ մարդ, ով ռուսերեն չէր խոսում: Եվ սա շատ հուզիչ դրվագ է, որը ես կցանկանայի պատմել: Ինձ տեղափոխեցին հիվանդանոց, որը ռմբակոծել էին: Ես սարսափեցի՝ որտե՞ղ մեզ օգնություն կցուցաբերեն այստեղ: Պատկերացնում եք՝ հիվանդանոցում չկար ոչ մի ապակի, հիվանդասենյակներում մահճակալները շրջված էին, դրոնց վրա պատուհանի կոտրված շրջանակներն էին եւ ինչ-որ արյունոտ համազգեստ: Եվ ոչ ոք չկա: Տղամարդը, ով ինձ տարել էր, միջանցքներով բղավում էր․ «բժիշկ, բժիշկ»: Եվ ահա նկուղներից ինչ-որ տեղից մեզ պատասխանեցին։ Մենք իջանք այնտեղ:

Դա դասական չսարքավորված նկուղ էր: Երբեք չի ենթադրվել, որ ինչ-որ մեկին այնտեղ օգնություն կցուցաբերեն: Այնտեղ պարզապես ներքնակներ էին: Մեզ պառկեցրին այս ներքնակներն ու առաջին անգամ այնտեղ վիրակապեցին: Եվ քանի որ մենք բոլորս ծածկված էինք շինարարական փոշու մրով, սկսեցին լվանալ մեր ձեռքերը: Դրանցից մեկի վրա մատս այնպես էր ջարդվել: Եվ այս պրոցեդուրան անում էր մոտ ութ տարեկան մի փոքրիկ աղջիկ: Նա ձեռքերս լվանում էր ջրով եւ ինչ-որ բան խոսում հայերեն: Ընդ որում, այնպես էր խոսում՝ ոչ թե լացակումած, այլ հաստատակամ եւ վստահ ինչ-որ բաներ է ասում: Հավանաբար, «դիմացիր»-ի նման մի բան էր ասում: Դա ինձ շատ ցնցեց… Չէ որ ես զինվորական եմ: Մենք սովորաբար լաց չենք լինում եւ չենք տնքում: Ամեն ինչի սովորել ենք: Եվ այդ պահին ես, ընդհակառակը, հազիվ լացս զսպեցի, որ փոքր երեխան նստած է այս նկուղում եւ օգնում վիրավորներին: Ես ինքս երկու դուստր ունեմ…»:

Պատասխանելով այն հարցին, որ եթե ե՛ւ հրաձիգը, ե՛ւ հրամանատարը հասկանում էին, որ իրենք ռուս լրագրողներ են, ապա ուր անհետացավ էթիկան, Արզանովը նշեց. «Այս հարցի պատասխանը մակերեսին է: Ադրբեջանում ինտերնետն ու սոցիալական ցանցերը լիովին անջատված են: Այնտեղ տեղեկատվական վակուում է: Ես կարող եմ ձեզ ասել, որ Wargonzo նախագծից Սեմյոն Պեգովը եւ «Կոմսոմոլսկայա պրավդա»-ից Ալեքսանդր Կոցը երկու մարդ են, ովքեր այնպիսի հարված են հասցրել Ադրբեջանին, որը համեմատելի է մոտոհրաձգային գումարտակի հետ: Այսինքն, եթե գումարային վերցնենք: Նրանք գաղափարական տեղեկատվական ճակատ են: Եվ նրանք երկուսով այդ ժապավենը քաշում են Ռուսաստան: Ես այդպես եմ կարծում: Մենք նրանց օգնելու էինք գնում: Բայց չկարողացանք հասնել:

Հիմա այլ ժամանակ է՝ կրակում են եւ բժիշկների, եւ հիվանդանոցների ուղղությամբ: Ամեն ինչ արվում է բարոյալքելու համար: Իհարկե, լրագրողները նույնպես թիրախ դարձան: Հիշեք, որ Ադրբեջանի դատախազությունը քրեական գործ է հարուցել Պեգովի նկատմամբ: Բայց սա ծիծաղելի է: Մարդը զբաղված է իր գործով, այս կողմում: Ձեր կողմում նույնպես կան ռուս լրագրողներ: Այլ բան է, որ դուք նրանց ոչ մի տեղ չեք տանում, որպեսզի հսկայական կորուստները ցույց չտաք:

Կրկին, ինչու՞ հայերը չեն թաքցնում իրենց կորուստները: Քանի որ փոքր ժողովուրդ է: Ղարաբաղը ընդամենը 120 հազար բնակչություն ունի: Թաքցնելն անօգուտ է: Այսօր մարդը զոհվում է, վաղը նրա զինակիցները տեղեկացնում են ծնողներին: Հիմա խրամատներում կան եւ հարազատ եղբայրներ, պապեր, որոնք իրենք են այնտեղ գնացել: Նրանց փորձում են հեռացնել ռազմաճակատից, բայց նրանք ունեն առաջին պատերազմում կռված մարտիկների ոգին: Նրանք արդեն 60-ից բարձր են, մոտ 70, բայց մղվում են պայքարի: Ադրբեջանցիները, հայկական կողմի հաշվարկներով, արդեն կորցրել են շուրջ չորս հազար: Ադրբեջանական կողմը չի տանում իր զոհերին: Նրանք նույնն էին անում նաեւ առաջին պատերազմում՝ 1994 թվականին: Երբ դագաղները սկսում են տեղ հասնել, հասարակությունը սկսում է անհանգստանալ: «Ինչու չկա հաղթանակ, ինչու են երեխաները մահանում»:

Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարը խոստացել էր մի քանի օրում ամբողջությամբ գրավել Ղարաբաղը: Բայց տեսնում եք, որ նրանք իրականում դոփում են ամրացված տարածքների շուրջ եւ, ըստ էության, չեն ազատագրել ոչ մի տարածք այն յոթից, որոնք հայերը պահում են որպես բուֆերային գոտի: Ոչ մի։ Էլ չենք խոսում Ղարաբաղում առաջընթացի մասին: Չնայած, իհարկե, Հայաստանում այդքան մարդ չկա: Եվ, ի վերջո, կարելի է ոչնչացնել բոլորին: Առավել եւս, եթե հաշվի առնենք, որ թուրքական բանակն է միացել։

Եթե նույնիսկ նախկինում եղել են կասկածներ, ապա այժմ ոչ ոք չի կասկածում: Բառացիորեն երեկ չէ առաջին օրը Սիրիայից եւս 1000 գրոհային են տեղափոխել: Քաբուլից ինքնաթիռները ժամանում են չգիտես ինչով: Ի՞նչ կարելի է այնտեղից բերել, բացառությամբ մոջահեդների»:

«Ուրիշ ինչ եմ ուզում ավելացնել, այս պատերազմի բացարձակապես զարմանալի առանձնահատկություն՝ չկա կենցաղային դիակապտություն: Ես եղել եմ շատ պատերազմներում: Եվ հաճախ եմ տեսել, թե ինչպես են մաքրում, վերցնում սնունդը այն խանութներից, որոնց վրա արկեր են ընկնում։ Մեքենայի ապակիները կոտրվել են՝ մարդիկ մոտենում են, բացում են դռները, առաջին օգնության պարագաներ փնտրում: Սա համարվում է պատերազմի նորմ: Բայց Ղարաբաղում մարդիկ այլ մոտեցում ունեն: Մենք Lexus-ով էինք, եւ երբ մոտեցանք եկեղեցուն, թողեցինք այն՝ առանց նույնիսկ պատուհանը փակելու: Կարծում էինք, որ հինգ րոպեով ենք մտնում: Եվ այդ մեքենան այնտեղ կանգնեց երեք օր՝ բաց պատուհաններով, դրանից ոչինչ չէր կորել, եւ ամեն ինչ վերադարձվեց մեզ: Բոլոր խանութները կոտրված ցուցափեղկերով են, բայց ոչ ոքի մտքով էլ չի անցել մոտենալ ու ինչ-որ բան վերցնել: Այս առումով ղարաբաղցիները ցնցեցին ու զարմացրեցին»։

Ամենակարդացված

«Հադրութում 15 հոգով շրջափակեցին մեզ և սկսեցին կրակել». ինչ է պատմում վիրավոր զինծառայողը
«Գոնե սա չասեիր, Վանո… Քաղաքական հոտառությունն էս ա, 20 տարի առաջ գրես էսօրվա մասին»
Ձայնը կտրված հայտնի տղան՝ սիրելիի հետ է (ֆոտո)
Ադրբեջանական զորքը դուրս եկավ Շուշիից (տեսանյութ)
Սոնա Շահգելդյանի ու Մհեր Արմենիայի «կռիվը» ֆեյսբուքում. Մանրամասներ
Ավիացիոն մահափորձ 9 դրվագով
«Ո՞վ կմտածեր, որ 26 տարի անց այսքան նսեմացած, ծնկած ու տրորված կլինեինք». Արմեն Ամիրյանի գրառումն Արթուր Գրիգորյանի մասին
«Երեխայի անունը փոխեցին Յանա` մեր դստեր պատվին. հետագայում ուզում եմ երեխայի կնքահայրը լինել». Սարգիս Գրիգորյանը` 20-ից ավելի արցախցի իր տանը հյուրընկալելու մասին
Վիրավոր զինվորների ծանր օրերն անցյալում են, բայց ընկերների կորստի հետ չեն համակերպվում (տեսանյութ)

Վերջին լուրեր

Հայաստանի ինքնիշխանությունը երբևէ այսքան վտանգված չի եղել. ճգնաժամը խորանում է
Կոմիտասի պողոտայում կկառուցվի վերնանցում, այգի, ամֆիթատրոն, շատրվան- ջրավազաններ. Սուրեն Պապիկյան
Բժիշկը պատմել է, թե ինչպես կընթանա կորոնավիրուսը պատվաստվածների մոտ
Բոլորս ծայրաստիճան զայրացած ու նեղացած ենք. Հարութ Սասունյան
«Հայտնեցին, որ զոհվել է… սիրով ու հավատով գրված թուղթս հասցրել էր տեղ հասնել. չճանաչած` հարազատ եմ կորցրել». Իննա Խոջամիրյան
Իշխանությունը պետք է վերջապես արթնանա նոկդաունից և շատ արագ վարույթներ հարուցի միջազգային դատարանում
Հզոր ապտակ Բաքվին ու Անկարային․ Հայաստանը պետք է պատրաստ լինի Ֆրանսիայից հետո ճանաչել Արցախի անկախությունը
Պատերազմող երկիրը ներդրումների ներհոսք ակնկալելու որևէ հիմք չունի
«Քարվաճառը հանձնեցինք, բայց եկեք չտրվենք տառապանքներին, մենք ավելի շատ բան կփոխենք, եթե լինենք միասնական, չկոտրվենք ու մեղավոր չփնտրենք». Իվետա Մուկուչյան